Rysia siedziała pod krzesłem w kancelarii notarialnej i co jakiś czas trącała pyskiem moją kostkę. Miała siwy pysk, krzywo obciętą sierść przy uszach i obrożę z tak wytartą skórą, że dziwiłam się, iż jeszcze trzyma. Położyłam dłoń na jej głowie, żeby się uspokoiła, choć prawdę mówiąc bardziej chodziło o mnie.
Trzy tygodnie po pogrzebie babci Heleny siedzieliśmy wszyscy przy długim stole: moja matka, wujek Andrzej z żoną, kuzynka Beata, kuzyn Jarek i ja. Notariusz miał przed sobą dokumenty, a obok stała tacka z wodą w małych szklankach, których nikt nie ruszał. Za oknem było szaro, takie listopadowe popołudnie, kiedy człowiek nawet w środku miasta czuje wilgoć w kościach.
Babcia mieszkała w starym domu na końcu miasteczka, niedaleko cmentarza. Nie była czułą kobietą w sposób, który pokazuje się na świętach. Nie rozdawała pieniędzy, nie głaskała po głowie bez powodu, nie mówiła: „weź, dziecko, masz”. Za to zapłaciła mi za szkołę pielęgniarską, Beacie za studia kosmetologiczne, Jarkowi za kursy językowe, choć on potem i tak rzucił wszystko po roku.
— Wiedza zostaje, pieniądze się rozchodzą — mawiała.
Rodzina miała jej to za złe. Zwłaszcza moja matka, która całe życie uważała, że babcia powinna sprzedać działkę po dziadku i „pomóc dzieciom, póki żyje”. Babcia odpowiadała wtedy, że pomoc nie polega na zasypywaniu dziur, które ktoś sam codziennie kopie.
Przez ostatnie pół roku to ja z nią mieszkałam. Po dyżurze w szpitalu jechałam do jej domu, podawałam leki, zmieniałam pościel, gotowałam krupnik, pilnowałam rachunków i terminów u lekarza. Babcia nie była łatwa w chorobie. Potrafiła o drugiej w nocy poprosić o herbatę, a gdy ją przyniosłam, powiedzieć, że już nie chce.
Rysia spała wtedy przy jej łóżku. Kiedy babcia gorzej oddychała, pies podnosił głowę wcześniej niż ja.
Po pogrzebie rodzina poszła do domu babci, niby na kawę i ciasto. Na stole stał makowiec od sąsiadki, ale nikt go nie kroił. Matka zaglądała do kredensu, wujek oglądał piec, Beata szeptem pytała męża, ile może być warte drewno z działki. Jarek znalazł stare pudełko po herbacie i potrząsał nim, jakby spodziewał się banknotów.
— Przestańcie — powiedziałam wtedy.
Matka spojrzała na mnie chłodno.
— Ty się nie odzywaj. Siedziałaś tu pół roku, to pewnie swoje już wzięłaś.
Nie wzięłam nic. Nawet swój kubek przywiozłam z mieszkania, bo babcia nie lubiła, gdy ktoś pił z jej filiżanki po dziadku.
W kancelarii notariusz odczytał testament spokojnym głosem. Dom, działka, oszczędności i lokata miały zostać sprzedane, a większość środków przekazana na hospicjum, w którym babcia leżała przez ostatnie tygodnie. Dla dzieci i wnuków nie przewidziała nic poza drobnymi pamiątkami wymienionymi w osobnym załączniku.
— To jakiś żart — powiedział wujek Andrzej.
— Testament został sporządzony prawidłowo — odparł notariusz.
Matka zacisnęła usta.
— A zachowek?
— O swoich uprawnieniach mogą państwo rozmawiać z prawnikiem. Ja dziś odczytuję wolę zmarłej.
Beata zaczęła wyliczać, że babcia przez lata wszystkich skłócała, Jarek stukał palcami w blat, a wujek powtarzał, że hospicjum już swoje dostało z NFZ. Słuchałam tego i głaskałam Rysię po karku. Pies drżał pod moją ręką.
— A co z psem? — zapytałam w końcu.
Zapadła cisza krótka, niewygodna.
— Odda się do schroniska — rzuciła ciotka. — Przecież nikt nie będzie brał starego kundla.
— Babcia ją kochała.
— Babcia kochała bardziej psa niż własne dzieci — powiedziała moja matka. — Pasuje.
Rysia wysunęła łeb spod krzesła i popatrzyła na drzwi, jakby miała nadzieję, że babcia zaraz wejdzie z laską i powie wszystkim, żeby zdjęli łokcie ze stołu.
— Ja ją wezmę — powiedziałam.
Matka prychnęła.
— Do tej swojej kawalerki? Ty ledwo masz miejsce na suszarkę do prania.
Miała rację. Mieszkałam na czwartym piętrze w bloku bez windy. Wynajmowałam małe mieszkanie niedaleko szpitala, a właściciel w umowie wyraźnie wpisał, że nie życzy sobie zwierząt. Ale patrzyłam na Rysię i wiedziałam, że jeśli wyjdę bez niej, babcia nie dałaby mi spokoju nawet z tamtej strony.
Właściciel mieszkania zgodził się po długiej rozmowie i podwyższył czynsz o dwieście złotych. Rysia przez pierwsze dni leżała przy drzwiach. Nie chciała jeść suchej karmy, więc gotowałam jej ryż z marchewką i odrobiną mięsa, tak jak robiła babcia. Po nocnych dyżurach zasypiałam na kanapie, a ona kładła mi łeb na stopach.
Piątego dnia zauważyłam, że obroża ją obciera. Zdjęłam ją, żeby posmarować skórę maścią. Pod metalową blaszką z imieniem była wsunięta cienka folia, niemal niewidoczna. Wyjęłam ją ostrożnie. W środku znajdował się mały kluczyk i karteczka zapisana pismem babci.
„Ewuś, jeśli to czytasz, znaczy, że Rysia jest z tobą. Idź do banku przy rynku. Skrytka 27. Nie mów nikomu, dopóki nie przeczytasz.”
Usiadłam przy stole w kuchni. Za oknem sąsiad z dołu palił papierosa na balkonie, a w czajniku właśnie zagotowała się woda. Kartka leżała obok kubka, jakby była kolejnym rachunkiem do opłacenia.
Następnego dnia po dyżurze poszłam do banku. Miałam przy sobie dowód, akt zgonu babci i dokumenty od notariusza. Pracownica sprawdziła wszystko w systemie, potem zaprowadziła mnie do małego pomieszczenia. W skrytce leżała koperta z moim imieniem, stary zeszyt babci i druga część testamentu, już wcześniej zarejestrowana u notariusza.
Nie dostałam domu ani całych oszczędności. Babcia zostawiła mi mieszkanie po swojej siostrze w sąsiednim mieście, niewielkie, ale własne. W liście napisała, że nie chciała, by rodzina zabrała mi spokój w zamian za opiekę.
„Ty jedna nie pytałaś, co będzie po mnie. Pytałaś, czy zjadłam zupę i czy Rysia była na spacerze. To wystarczyło.”
Wyszłam z banku z kopertą w torbie i usiadłam na ławce przy rynku. Nie cieszyłam się tak, jak człowiek cieszy się z wygranej. Raczej poczułam zmęczenie, które wreszcie miało gdzie usiąść.
Rodzina dowiedziała się szybko, bo w małym mieście wiadomości mają nogi. Matka przyszła do mnie wieczorem. Nie zdjęła płaszcza. Stała w przedpokoju, a Rysia warczała cicho spod stołu.
— Czyli jednak coś dostałaś — powiedziała.
— Tak.
— I nie powiesz własnej matce, że się podzielisz?
Popatrzyłam na jej mokre buty na mojej wycieraczce.
— Babcia całe życie wam dawała to, co uważała za ważne. Nikt tego nie chciał.
— Mówisz jak ona.
— Może trochę.
Nie wyrzuciłam matki. Zrobiłam herbatę. Siedziałyśmy przy stole, a ona długo opowiadała o zachowku, kosztach życia i o tym, że babcia zawsze była niesprawiedliwa. Ja słuchałam, ale nie obiecałam niczego. Po raz pierwszy nie próbowałam kupić spokoju własnym poczuciem winy.
Mieszkanie po ciotce odebrałam trzy miesiące później. Było małe, z kuchnią od północy i starym kredensem, który pachniał kawą zbożową. Rysia od razu wybrała miejsce pod kaloryferem. Na parapecie postawiłam zdjęcie babci z działki, takie zwyczajne: chustka na głowie, ręce w kieszeniach fartucha, pies przy nodze.
Czasem, kiedy wracam po dyżurze, Rysia podnosi łeb i patrzy na mnie tym samym spojrzeniem, którym patrzyła na babcię. W kuchni czeka herbata, na stole leżą moje rachunki, a w szufladzie trzymam jej list. Nie pokazuję go rodzinie. Nie dlatego, że się boję. Po prostu nie wszystko, co zostawia zmarły człowiek, nadaje się do dzielenia przy notarialnym stole.
