Na weselu własnego syna dostałem jedno zadanie. Miałem pilnować skrzynki z kopertami. Nic trudnego. Przenieść ją w bezpieczne miejsce i dopilnować, żeby wszystko trafiło do młodych.
Następnego dnia syn zadzwonił i poprosił, żebym przyjechał. Kiedy wszedłem do jego mieszkania, od razu zobaczyłem otwarte koperty na stole i kilka twarzy, które patrzyły na mnie zupełnie inaczej niż jeszcze wczoraj. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, kto naprawdę namieszał w tej historii. Wiedziałem tylko jedno.
Ktoś bardzo szybko sprawił, że człowiek, któremu syn ufał najbardziej, nagle stał się dla niego podejrzany. Na weselu własnego syna człowiek niby powinien tylko siedzieć, uśmiechać się do zdjęć i pilnować, żeby nie pobrudzić koszuli rosołem. Ja jednak nigdy nie umiałem siedzieć bezczynnie. Przez ponad 40 lat pracowałem na kolei i zostało mi z tego jedno.
Jeśli coś da się sprawdzić dwa razy, to sprawdzam dwa razy. Dlatego jeszcze zanim przyjechali wszyscy goście, kręciłem się po sali i pomagałem gdzie mogłem. Zaniosłem dwa pudła z napojami na zaplecze. Pokazałem ciotce Halinie, gdzie będzie siedziała, bo już trzy razy pytała o swój stolik.
A potem poprawiłem krzesło przy końcu stołu, bo kiwało się na jednej nodze. Nikt mnie o to nie prosił. Po prostu taki już byłem. Norbert śmiał się, że nawet na emeryturze zachowuję się tak, jakbym zaraz miał odprawić pociąg.
„Tato, daj ludziom pracować” – rzucił, kiedy zobaczył mnie przy pudłach. „A potem będziecie szukać wszystkiego po całej sali. ” Pokręcił głową, ale się uśmiechnął. Między nami było wtedy dobrze.
Nie byliśmy ojcem i synem z reklamy, którzy co niedzielę chodzą razem na ryby i kończą każde spotkanie uściskiem. Norbert miał swoje życie, ja swoje. Czasem spieraliśmy się o pieniądze, czasem o drobiazgi. On uważał, że jestem za ostrożny.
Ja uważałem, że młodzi za łatwo wydają na rzeczy, bez których spokojnie można żyć. Ale prawdziwej wojny między nami nigdy nie było. Dlatego jego ślub naprawdę mnie cieszył. Marcelina pasowała do niego.
Miała charakter. Potrafiła go uciszyć jednym spojrzeniem i nie udawała kogoś, kim nie jest. Kiedy zobaczyłem ją w sukni, aż mnie ścisnęło gdzieś pod żebrami. Pomyślałem wtedy, że mój chłopak naprawdę zaczyna własną rodzinę.
Tuż przed rozpoczęciem przyjęcia Norbert złapał mnie za łokieć i odciągnął trochę na bok. „Tato, mam sprawę. ” Zaprowadził mnie do stolika przy wejściu. Stała tam duża dekoracyjna skrzynka na koperty, jasna, z drewnianą pokrywą i ich imionami na froncie.
„Później zrobi się tu tłok” – powiedział. „Jak goście już większość wrzucą, przenieś skrzynkę do pokoju obok szatni, potem klucz zostaw obsłudze. ” Pokazał mi małe pomieszczenie z drzwiami na klucz. Leżały tam już torby z prezentami, pudełka, zapasowe buty Marceliny i kilka rzeczy, których młodzi nie chcieli zostawiać na widoku.
Potem Norbert spojrzał na mnie poważniej. „Tato, przypilnujesz tego, dopóki nie przeniesiesz skrzynki? Tobie jednemu naprawdę ufam. ”
Niby zwykłe zdanie, a jednak zostało mi w głowie.
„Jasne” – odpowiedziałem. „Nie martw się. ”
Przez pierwszą część wesela rzeczywiście miałem oko na skrzynkę. Starsi goście często podchodzili do mnie, zamiast przeciskać się pod sam stolik młodych.
Jedna ciotka dała mi kopertę do ręki, prosząc, żebym sam dobrze włożył, bo nie ufała temu ozdobnemu otworowi. Wujek Marceliny przyniósł duży pakunek i też zapytał, gdzie go postawić. Kiedy skrzynka zrobiła się ciężka, przeniosłem ją do bocznego pokoju. Sprawdziłem, czy pokrywa jest zamknięta.
Odstawiłem skrzynkę pod ścianę, zamknąłem pokój i oddałem klucz kobiecie z obsługi. Nie robiłem z tego sejfu Narodowego Banku Polskiego. To było wesele, rodzina, ludzie, których młodzi sami zaprosili. Po jakimś czasie Marcelina podbiegła do mnie i powiedziała, że fotograf zbiera wszystkich na wspólne zdjęcia przed budynkiem.
Poszedłem bez zastanowienia. Najpierw rodzice, potem rodzeństwo, potem jedna strona rodziny, druga strona, kuzyni, ciotki. Fotograf przestawiał nas jak pionki i cały czas powtarzał, żeby ktoś wreszcie przestał patrzeć na telefon. Kiedy wracaliśmy do środka, zobaczyłem Bartosza przy drzwiach do pokoju z prezentami.
Rodzony brat Marceliny trzymał jakąś torbę i rozmawiał z kelnerką. Nie pomyślałem o tym ani przez sekundę. Po co miałbym? Później wesele potoczyło się już zwyczajnie.
Jedzenie, muzyka, dzieci biegające między stołami, ciotki zdejmujące buty po kilku tańcach. Sam też zatańczyłem dwa razy, chociaż kolano szybko przypomniało mi, ile mam lat. Pod koniec Norbert podszedł do mnie z kieliszkiem wody. Był zmęczony, ale szczęśliwy.
„Dzięki, tato. Wiedziałem, że jak ty tego przypilnujesz na początku, to mogę mieć spokojną głowę. ” Klepnąłem go po ramieniu. „Ty się żeniłeś.
Ja tylko dopilnowałem pudełka i zaniosłem je na miejsce. ” Roześmiał się. Do domu wracałem z dobrym uczuciem. Zmęczony, ale spokojny.
Dopiero kiedy zdejmowałem marynarkę, przemknęła mi przez głowę jedna drobna rzecz. Ostatni raz widziałem tę skrzynkę na własne oczy dużo wcześniej, zanim przyjęcie się skończyło. Wtedy nie przyszło mi do głowy, że może to mieć jakiekolwiek znaczenie. Norbert zadzwonił następnego dnia.
Już po pierwszym „halo” wiedziałem, że coś jest nie tak. Nie było w jego głosie zmęczenia po weselu ani zwykłego rozkojarzenia. Mówił krótko, chłodno, jakby każde słowo wcześniej sobie ułożył. „Tato, możesz przyjechać?
” Nie zapytał, co robię. Nie powiedział, po co. Pojechałem. Kiedy wszedłem do ich mieszkania, od razu zobaczyłem Marcelinę przy stole.
Obok siedział Bartosz. Norbert stał przy oknie. Na blacie leżała ta sama ozdobna skrzynka, której pilnowałem na weselu. Tylko teraz była otwarta.
Wokół niej walały się koperty, niektóre rozerwane, kilka pustych. Jeszcze zanim ktokolwiek się odezwał, poczułem, że powietrze w pokoju jest ciężkie. „Co się stało? ” – zapytałem.
Norbert odwrócił się od okna. „Brakuje pieniędzy. ”
Spojrzałem na stół. Marcelina powiedziała, że rano zaczęli otwierać koperty i zapisywać, od kogo co dostali, żeby później nikogo nie pomylić przy podziękowaniach.
Wtedy zauważyli, że część kopert jest pusta. Kilku w ogóle nie ma, choć dokładnie pamiętają, że konkretni ludzie wręczali im prezenty. Na początku pomyślałem o zwykłym bałaganie. Ktoś mógł włożyć coś do innej torby.
Jedna koperta mogła się wsunąć między pudełka. Przy weselu wszystko się miesza, ale nikt w pokoju nie wyglądał tak, jakby liczył na prostą pomyłkę. Wszyscy patrzyli na mnie. „Gdzie dokładnie była skrzynka po tym, jak ją wyniosłeś z sali?
” – zapytał Norbert. Wyjaśniłem spokojnie. Pokój przy szatni, pod ścianą. Drzwi przymknięte.
Wcześniej skrzynka stała przy wejściu. Potem zaniosłem ją tam, gdzie sam mi kazał. Norbert kiwał głową, ale nie wyglądał na człowieka, który chce coś ustalić. Raczej odhaczał.
Marcelina odezwała się pierwsza. Powiedziała, że kilka razy widziała mnie, jak wchodziłem do tego pokoju sam. „No widziałaś” – odpowiedziałem. „Przecież miałem tego pilnować.
” Nie podniosłem głosu. To było przecież oczywiste. Wchodziłem tam, bo zanosiłem koperty, bo ktoś dawał mi prezent do ręki, bo sprawdzałem, czy wszystko stoi tam, gdzie powinno. Bartosz siedział do tej pory cicho.
W końcu uniósł głowę. „Ja widziałem coś jeszcze. ”
Spojrzałem na niego. Powiedział, że widział mnie wychodzącego z tego pokoju mniej więcej wtedy, kiedy reszta rodziny była na wspólnych zdjęciach przed budynkiem, i że coś chowałem pod marynarkę.
Przez sekundę byłem pewien, że źle usłyszałem. „Co? ”
Powtórzył. Spokojnie, za spokojnie, jakby opowiadał o czymś, czego jest absolutnie pewien.
Patrzyłem na jego twarz i wiedziałem jedno. Kłamał. Nie pomylił mnie z kimś innym. Nie zobaczył jakiegoś gestu i źle go zrozumiał.
Kłamał. Miałem ochotę od razu go przycisnąć, zapytać, gdzie stał, o której, co dokładnie widział. Ale zanim zdążyłem cokolwiek powiedzieć, spojrzałem na Norberta. To nie Bartosz zabolał mnie najbardziej.
Mój syn stał kilka kroków ode mnie i nie wyglądał na oburzonego tym, co właśnie usłyszał. Wyglądał, jakby to do niego pasowało, jakby jakaś część układanki właśnie wskoczyła na swoje miejsce. „Tato” – zaczął, urwał, potem podszedł bliżej. „Powiedz tylko, po co to zrobiłeś?
”
Nie pamiętam, żebym kiedykolwiek w życiu poczuł taką ciszę. Nie zapytał, czy to zrobiłeś. Nie zapytał, co wtedy miałeś pod marynarką. Zapytał „po co”.
Czyli już wiedział, przynajmniej w swojej głowie. Spojrzałem mu prosto w oczy. „Ty naprawdę pytasz mnie o powód? Zanim zapytałeś, czy w ogóle to zrobiłem?
”
Norbert zaczął mówić o tym, jak to wygląda, że ja pilnowałem skrzynki, że byłem przy niej kilka razy sam, że Bartosz coś widział, że część pieniędzy zniknęła właśnie wtedy, kiedy dostęp do pokoju miała rodzina. Słuchałem. Z każdym zdaniem robiło mi się coraz zimniej. Nie dlatego, że się bałem.
Dlatego, że rozumiałem, iż on naprawdę próbuje zbudować logiczną wersję, w której jego własny ojciec okrada go na weselu. Wstałem. Nie proponowałem, że pokażę mu konto. Nie mówiłem, żeby przeszukał moje mieszkanie.
Nie wywracałem kieszeni. Jeśli po tylu latach jedno cudze zdanie wystarczyło, żeby zrobił ze mnie złodzieja, żaden wyciąg bankowy nie naprawiłby tego, co właśnie się stało. Ruszyłem do drzwi. Marcelina wstała za mną.
„Jeśli pan odda pieniądze, możemy nikomu nic nie mówić. ”
Zatrzymałem się. To chyba było jeszcze gorsze niż pytanie Norberta. Odwróciłem się tylko na moment.
„Nie mam czego oddawać. ” Wyszedłem. Na klatce schodowej dopiero poczułem, jak mocno zaciskam dłonie. Jeszcze poprzedniego wieczoru mój syn powiedział, że ufa mi bardziej niż komukolwiek.
Kilka godzin później wystarczyło mu jedno oskarżenie, żeby uwierzyć, że ukradłem mu własne weselne prezenty. Przez następne dni wróciłem do swojego zwykłego rytmu. Rano robiłem zakupy, czasem schodziłem do piwnicy coś uporządkować, innym razem szedłem na dłuższy spacer, bo po tylu latach pracy na kolei wciąż źle znosiłem siedzenie bez ruchu. Z zewnątrz wszystko wyglądało normalnie.
Najgorsza była cisza od Norberta. Nie zadzwonił, nie napisał. Ja też się nie odzywałem. Nie z dumy.
Po prostu nie wiedziałem, co miałbym powiedzieć człowiekowi, który jeszcze niedawno powierzył mi swoje weselne prezenty, a potem bez większego oporu uwierzył, że je ukradłem. Za to zaczęli dzwonić inni. Najpierw kuzyn, z którym wcześniej rozmawiałem może dwa razy do roku. Pytał niby o zdrowie, potem o wesele, a na końcu rzucił, że słyszał, iż wyszło jakieś nieporozumienie z prezentami.
Nieporozumienie. Dobre słowo. Następnego dnia odezwała się znajoma rodziny. Udawała, że pyta o coś zupełnie innego, ale po kilku minutach zeszło na to samo.
Czy młodzi już wszystko znaleźli? Czy może ktoś coś pomylił? Odpowiadałem krótko. „Nie wiem.
” Nie tłumaczyłem się. Nie mówiłem „to nie ja”. Jeśli ktoś już dzwonił do mnie z gotową historią w głowie, nie miałem ochoty urządzać sobie przesłuchania przez telefon. Po paru dniach zrozumiałem jedno.
Norbert i Marcelina jednak komuś powiedzieli. Może nie wprost, może tylko najbliższym. Ale rodzina działa szybciej niż rozkład jazdy. Jedna osoba szepnie drugiej, druga doda jedno zdanie od siebie i po chwili pół ludzi wie, co się wydarzyło.
Właśnie wtedy zadzwoniła Celina. Starsza ciotka Marceliny. Drobna kobieta, zawsze elegancka, nawet jeśli szła tylko po bułki. Na weselu siedziała głównie przy stole, bo nogi od dawna jej dokuczały.
„Panie Sławomirze, moglibyśmy się spotkać? ” Nie pytałem, po co. Umówiliśmy się w małej kawiarni niedaleko jej osiedla. Celina już czekała.
Przed nią stała herbata, obok talerzyk z kawałkiem szarlotki. Kiedy usiadłem, przez chwilę poprawiała serwetkę, jakby musiała uporządkować nie tylko stół, ale też myśli. „Nie wiem, czy to coś znaczy” – powiedziała w końcu. „I nie chcę nikogo oskarżać.
”
„To dobrze. Ja też nie. ”
Popatrzyła na mnie uważnie. Powiedziała, że na weselu prawie nie tańczyła.
Siedziała blisko przejścia prowadzącego do szatni i bocznych pomieszczeń. Z tego miejsca widziała więcej niż ludzie krążący między stołami. Pamiętała Bartosza nie raz. Kilka razy przechodził w stronę pokoju, gdzie trzymano prezenty.
„O zdjęciach rodzinnych też zapytałem. ” „Właśnie wtedy najbardziej mi się to przypomniało. ” Zamilkłem. Celina powiedziała, że raz widziała go wychodzącego stamtąd z ciemną torbą prezentową.
Nie wydawało jej się to wtedy dziwne. Był bratem panny młodej. Każdy na weselu coś nosił, przenosił, podawał. Ale teraz ta scena wróciła jej do głowy.
„Jeszcze coś. ” Chwilę wcześniej Bartosz rozmawiał z Beatą. Matka Marceliny była wyraźnie zdenerwowana. Celina nie słyszała całej rozmowy, tylko jedno zdanie, bo Beata powiedziała je ostrzej.
„Tylko nie rób teraz żadnej głupoty. ” Celina wzruszyła ramionami. „Mogło chodzić o wszystko. O alkohol, o jakąś kłótnię, o samochód.
Nie wiem, nie chcę dopowiadać. ”
I właśnie dlatego jej wierzyłem. Nie próbowała robić z siebie świadka z filmu kryminalnego. Mówiła tylko to, co naprawdę pamiętała.
Potem dodała coś ważniejszego. Kiedy Bartosz kręcił się przy tamtym pokoju, ja stałem na zewnątrz przy zdjęciach. Celina była na kilku fotografiach razem ze mną. Pamiętała to dobrze, bo fotograf dwa razy ustawiał ją bliżej krzesła, żeby nie musiała długo stać.
Czyli w tym samym czasie, kiedy Bartosz miał dostęp do pokoju z prezentami, ja byłem kilkadziesiąt metrów dalej, otoczony rodziną i fotografem. Poczułem pierwszy od kilku dni prawdziwy spokój. Nie ulgę, spokój, bo wreszcie pojawił się fakt, a nie czyjeś podejrzenie. „Dlaczego nie powiedziałaś tego Norbertowi?
” – zapytałem. Celina spojrzała na mnie prawie ze zdziwieniem. „Bo nikt mnie nie zapytał. ”
To zdanie zabolało bardziej, niż się spodziewałem.
Nikt jej nie zapytał. Nikt nie zapytał, kto jeszcze chodził do pokoju. Nikt nie sprawdził, kiedy byłem przy skrzynce, a kiedy mnie nie było. Wystarczyło, że Bartosz powiedział, iż coś widział.
Reszta miała się tylko zgadzać. Podziękowałem Celinie. Nie prosiłem, żeby dzwoniła do Norberta. Nie chciałem jeszcze wracać do syna z jednym wspomnieniem i zaczynać nowej wojny.
Potrzebowałem tylko ustalić jedną rzecz. Kiedy dokładnie skończyła się moja odpowiedzialność za tę skrzynkę? Bo jeśli po tym, jak przestałem pilnować skrzynki, nadal trafiały do niej koperty, a potem część z nich zniknęła, cała historia wyglądała zupełnie inaczej. I pierwszy raz od chwili, gdy Norbert mnie oskarżył, pomyślałem nie o tym, jak się bronić.
Pomyślałem, że może wreszcie warto sprawdzić, co naprawdę wydarzyło się tamtego wieczoru. Do lokalu pojechałem przy okazji. Celina zadzwoniła rano, że zostawiła na weselu płaszcz. Obsługa podobno znalazła go po wszystkim i odłożyła na zapleczu.
Powiedziałem, że odbiorę, bo i tak miałem sprawę w tamtej części miasta. Nie jechałem tam szukać winnego. Nie miałem zamiaru wypytywać ludzi po kolei ani oglądać każdego konta, jakbym nagle został śledczym. Chciałem tylko odebrać płaszcz i przy okazji zadać jedno pytanie komuś, kto pracował tam przez cały wieczór.
Kiedy wszedłem do środka, sala wyglądała zupełnie inaczej niż na weselu. Bez muzyki, świateł i ludzi. Była po prostu dużym pomieszczeniem ze stołami odsuniętymi pod ściany. Kilka osób przygotowywało lokal do kolejnej imprezy.
Przy recepcji rozpoznała mnie kobieta, która pomagała wtedy przy prezentach i kierowała gości do szatni. „Pan od pana młodego, prawda? ” Skinąłem głową. Podała mi płaszcz Celiny.
Już miałem podziękować i wyjść, ale zatrzymałem się. „Mogę o coś zapytać? Chodzi o tamtą skrzynkę z kopertami. ”
Kobieta od razu spoważniała.
Nie pytałem, czy coś zginęło. Najwyraźniej plotka dotarła również tutaj. Powiedziałem tylko, że chcę sobie przypomnieć kolejność. Kiedy skrzynka trafiła do bocznego pokoju i kto później tam wchodził.
Pamiętała zaskakująco dużo. Powiedziała, że rzeczywiście to ja przeniosłem skrzynkę. Stała potem pod ścianą w małym pomieszczeniu obok szatni. Ale niedługo później Marcelina poprosiła o otwarcie pokoju, bo chciała zmienić buty.
Ktoś z obsługi szedł z nią do środka. Później zaglądał tam Bartosz po jakieś torby. Jeszcze później kilka osób z rodziny donosiło prezenty, bo nie wszyscy wręczyli je od razu po przyjeździe. „Czyli koperty trafiały tam jeszcze później?
” – zapytałem oczywiście. „Przez pół wesela ktoś coś przynosił. ”
Spojrzałem na nią uważnie. To było ważniejsze, niż się spodziewałem.
Całe oskarżenie Norberta opierało się na tym, że to ja pilnowałem skrzynki. Tylko że moja odpowiedzialność nie trwała przez całe wesele. Po zdjęciach praktycznie do niej nie wracałem, a prezenty nadal przybywały. Kobieta zastanowiła się chwilę i nagle przypomniała sobie starszą kobietę z kopertą, jakąś starszą krewną Marceliny.
Chyba Elżbieta albo coś podobnego. Długo pytała, gdzie dać prezent, bo skrzynki już nie było na sali. Pamiętała ją dlatego, że kobieta kilka razy upewniała się, czy koperta na pewno trafi do młodych. „Kiedy to było?
” – zapytałem. „Późno już, po zdjęciach, po pierwszych tańcach. Pan siedział wtedy chyba przy stole po drugiej stronie sali. ”
To akurat też pamiętałem.
Rozmawiałem wtedy z dawnym znajomym Norberta i narzekałem na kolano. Jeśli ta koperta też zniknęła, to wszystko wyglądało zupełnie inaczej. Podziękowałem i wyszedłem. Na parkingu zadzwoniłem do Celiny.
„Znasz jakąś starszą kuzynkę Marceliny, Elżbietę? ” „Pewnie, kuzynka Beaty. Czemu pytasz? ” Opowiedziałem krótko, czego się dowiedziałem.
Celina przez chwilę milczała, potem przypomniała sobie coś jeszcze. Elżbieta dzwoniła po weselu do Marceliny. Nie pytała o pieniądze. Chciała wiedzieć, czy młodzi znaleźli małe rodzinne zdjęcie, które włożyła do koperty razem z życzeniami.
„I co? ” – zapytałem. „Marcelina powiedziała, że nic takiego nie ma. ”
Zatrzymałem się przy samochodzie.
To już nie było wspomnienie Celiny. To był fakt. Koperta trafiła na wesele późno, kiedy od dawna nie odpowiadałem już za skrzynkę, i zniknęła. Nie tylko pieniądze, cała koperta razem ze zdjęciem.
Przez chwilę miałem ochotę zadzwonić do Norberta od razu, powiedzieć mu: „No i co teraz? Jestem złodziejem? ” Nie zrobiłem tego. Nie chodziło już o to, żeby udowodnić swoją niewinność.
To właściwie zaczynało się robić proste. Jeśli zginęło coś, co trafiło do pokoju długo po moim odejściu, nie mogłem tego zabrać. Ale zostawało drugie pytanie, znacznie gorsze. Ktoś nie tylko wyjął pieniądze albo zabrał kilka kopert.
Ktoś sprawił też, że wszystko bardzo wygodnie zaczęło wskazywać na mnie. I wtedy po raz pierwszy pomyślałem, że prawdziwa odpowiedź może być znacznie bliżej rodziny, niż ktokolwiek chciałby przyznać. Celina zadzwoniła do mnie następnego dnia. Po głosie od razu poznałem, że tym razem nie chodzi o przypuszczenia.
„Rozmawiałam z Elżbietą” – powiedziała. „I chyba powinieneś to wiedzieć. ” Usiadłem przy kuchennym stole. Niczego nie notowałem.
Nie było takiej potrzeby. Elżbieta dobrze pamiętała tamten moment. Przyszła później niż większość gości, bo wcześniej była u chorej siostry. Kiedy chciała wręczyć młodym kopertę, skrzynki przy wejściu już nie było.
Zapytała więc, gdzie teraz odkładają prezenty. Wtedy podszedł Bartosz, powiedział spokojnie: „Daj mi, zaniosę do pozostałych”. I wziął kopertę do ręki. Nie na chwilę.
Nie żeby pokazać drogę. To on ją zabrał. Elżbieta nie miała żadnych powodów, żeby mu nie ufać. Był bratem panny młodej.
Kręcił się przy organizacji, pomagał gościom. Oddała mu prezent i poszła do stołu. Ta sama koperta później zniknęła razem ze zdjęciem, o które pytała Marcelinę. Przez chwilę nic nie mówiłem.
Do tej pory Bartosz był tylko człowiekiem, którego Celina widziała w pobliżu pokoju. Kimś, kto miał dostęp. Teraz sytuacja wyglądała inaczej. Miał w ręku konkretną kopertę i właśnie ta koperta nie dotarła do młodych.
„Nie dzwoń jeszcze do nikogo” – powiedziałem. Celina od razu zrozumiała. Nie chciałem, żeby teraz rodzina zrobiła z Bartosza to samo, co wcześniej zrobiła ze mną. Jedno wspomnienie, jedna rozmowa, kilka szeptów i już wszyscy wydają wyrok.
Potrzebowałem czegoś więcej. Albo przynajmniej jego odpowiedzi. Kiedy się rozłączyliśmy, przypomniałem sobie tamten dzień w mieszkaniu Norberta. Bartosz siedział przy stole spokojny i mówił, że widział mnie wychodzącego z pokoju, że coś chowałem pod marynarkę.
Wtedy wydawało mi się to tylko podłe. Teraz zacząłem rozumieć, po co mogło być potrzebne. Jeśli sam miał w rękach cudze pieniądze, jeśli wiedział, że przynajmniej część kopert przechodziła przez jego ręce, to wskazanie na mnie nie było już przypadkowym oskarżeniem. Było odwróceniem uwagi.
Ta myśl nie dawała mi spokoju. Po południu Celina zadzwoniła jeszcze raz. Tym razem mówiła ostrożniej. „Jest jeszcze coś, ale nie wiem, czy to ma związek.
” Powiedziała tylko, że Bartosz od kilku miesięcy miał poważne problemy finansowe z warsztatem i że Beata kilka razy mu pomagała. Szczegółów nie znała. Kłopoty finansowe, dostęp do prezentów, konkretna zaginiona koperta w jego rękach i kłamstwo, które skierowało wszystkich prosto na mnie. To było już za dużo, żeby dalej siedzieć w domu i czekać.
Norbertowi nadal nie zamierzałem nic mówić. Jeszcze nie. Najpierw chciałem spojrzeć w oczy Bartoszowi. Nie jako oskarżony, tylko jako człowiek, który wie trochę więcej, niż on by chciał.
Wyjąłem telefon i wybrałem numer. Odebrał szybko. „Słucham. ” „Bartosz, musimy się spotkać.
” Odpowiedział prawie natychmiast. „Nie mamy o czym rozmawiać. ” Za szybko, jakby czekał na ten telefon. Przez chwilę milczałem, potem powiedziałem spokojnie.
„Myślę, że mamy. Zwłaszcza o kopercie od Elżbiety. ”
Po drugiej stronie zrobiło się cicho. Tak cicho, że pierwszy raz od początku tej historii nie potrzebowałem żadnej odpowiedzi, żeby wiedzieć, że trafiłem w dobre miejsce.
Spotkaliśmy się w małym barze na obrzeżach miasta, takim, gdzie ludzie wpadają na obiad po pracy, a nie po to, żeby prowadzić rodzinne wojny. Bartosz przyszedł kilka minut po mnie. Usiadł naprzeciwko, nawet nie zdjął kurtki. Od początku wyglądał jak człowiek, który chciałby mieć tę rozmowę za sobą, zanim jeszcze się zaczęła.
„Nie wiem, co pan sobie wyobraża” – powiedział. „Ja niczego nie wziąłem. ”
Nie odpowiedziałem od razu. Nie chciałem go straszyć ani udawać, że mam więcej dowodów, niż naprawdę miałem.
Wyjąłem tylko telefon i położyłem go na stole ekranem do dołu. „Ciotka Elżbieta dała ci kopertę do ręki. Ta koperta zniknęła. ”
Bartosz wzruszył ramionami.
„Zaniosłem ją do pokoju. ”
„Celina widziała cię tam kilka razy później. Widział cię też ktoś z obsługi. A potem powiedziałeś Norbertowi, że widziałeś mnie wychodzącego z tego pokoju z czymś pod marynarką.
”
Przez chwilę patrzył na mnie nieruchomo. „Bo widziałem. ”
„Nie widziałeś” – powiedziałem to spokojnie, bez podnoszenia głosu. „W tym czasie byłem na zdjęciach z rodziną.
Są fotografie, są ludzie, którzy stali obok mnie. Więc albo masz wyjątkowy talent widzenia człowieka w dwóch miejscach na raz, albo skłamałeś. ”
Tym razem nic nie odpowiedział. Kelnerka postawiła przed nim kawę.
Nawet jej nie dotknął. Siedzieliśmy chwilę w ciszy. Potem Bartosz westchnął i oparł łokcie o stół. „Nie planowałem tego.
”
Nie musiałem pytać czego. Mówił już zupełnie innym głosem. Warsztat przestał mu się spinać kilka miesięcy wcześniej. Najpierw myślał, że to tylko chwilowy dołek.
Potem padł podnośnik. Trzeba było kupić części. Dwóch klientów zalegało z płatnościami. Każdy kolejny miesiąc wyglądał jak próba zasypania jednej dziury drugą.
Beata pomagała mu kilka razy. Tego wiedziałem, ale nie wiedziałem, że poszła dalej. Pożyczyła dla niego sporą sumę od znajomego. Nie powiedziała Marcelinie, ile dokładnie.
Chciała tylko, żeby Bartosz utrzymał warsztat i jakoś wyszedł na prostą. Termin zwrotu przypadł właśnie w okolicach wesela. „Miałem sprzedać stare auto” – powiedział Bartosz. „Klient był dogadany.
Pieniądze miały być za kilka dni. Tylko ten człowiek się wycofał. ” Zaczął mówić szybciej. Jakby teraz, kiedy już zaczął, chciał wyrzucić z siebie wszystko.
Na weselu zobaczył skrzynkę z kopertami. Najpierw wziął tylko jedną, potem drugą. Tłumaczył sobie, że bierze od własnej rodziny, że przecież to nie są obce pieniądze. „Myślałem, to właściwie pieniądze naszej strony.
Oddam za kilka dni i nikt nie zauważy. ”
Nie odpowiedziałem. Słuchałem dalej. Otworzył kilka kopert, wyjął gotówkę, a kartki z życzeniami odłożył z powrotem.
Inne koperty zabrał całe, bo nie miał czasu się z nimi bawić. Potem policzył pieniądze. Było za mało. Wrócił jeszcze raz.
I jeszcze. Kiedy rano młodzi zaczęli otwierać prezenty i zrobiło się zamieszanie, spanikował. „Nie wiedziałem, co robić” – powiedział. „Naprawdę nie wiedziałem.
”
Wiedział. Może nie od początku, ale później już wiedział. Zobaczył, że ja pilnowałem skrzynki, że kilka razy wchodziłem do pokoju. Wystarczyło przesunąć podejrzenie.
Jedno zdanie, jedna historia o marynarce. Resztę Norbert i Marcelina dopowiedzieli sobie sami. Bartosz spojrzał na mnie. „Nie planowałem pana w to wciągać.
”
Pokręciłem głową. „Ale kiedy trzeba było ratować siebie, zrobiłeś to bez zastanowienia. ”
Nie miał nic do powiedzenia. I dobrze.
Nie przyszedłem po jego przeprosiny. Nie potrzebowałem słuchać, że żałuje, że się przestraszył, że chciał tylko pożyczyć. Chciałem jednej rzeczy. „Sam im powiesz.
”
Podniósł wzrok. „Komu? ”
„Norbertowi i Marcelinie. Wszystko od początku do końca.
”
Zrobił się blady. „Nie może pan tego zrobić. ”
„Ja niczego nie zrobię. Ty zrobisz.
”
Przez chwilę próbował jeszcze tłumaczyć, że Marcelina jest świeżo po ślubie, że Beata tego nie zniesie, że rodzina się rozpadnie. Patrzyłem na niego i słyszałem dokładnie to samo, co zawsze. Jeszcze nie teraz. Jeszcze chwilę.
Jeszcze trzeba coś ukryć, żeby komuś było łatwiej. „Dość. Koniec z wersjami dla czyjegoś dobra. ”
Bartosz opuścił głowę.
Widziałem, że rozumie. Nie miał już gdzie uciec. Wstałem od stołu. „Powiesz im sam.
Nie Celina, nie ja. Ty. ”
Nie odpowiedział od razu. Potem skinął głową.
Wyszedłem z baru bez ulgi. Prawda była już znana, ale wiedziałem też, że teraz dopiero zacznie naprawdę boleć. Norbert zadzwonił do mnie późnym popołudniem. Nie powiedział przez telefon wiele, tylko żebym przyjechał, bo Bartosz właśnie wszystko im opowiedział.
Po głosie syna słyszałem, że tym razem nie będzie żadnych pytań o koperty ani o to, kto gdzie stał na weselu. Prawda już wyszła. Kiedy wszedłem do mieszkania młodych, od razu poczułem, że coś się tam skończyło. Nie było krzyków.
To było gorsze. W pokoju panowała ciężka cisza, taka, w której każdy siedzi z własnymi myślami i boi się odezwać pierwszy. Bartosz siedział przy stole z pochyloną głową. Beata miała zaczerwienione oczy.
Norbert stał przy oknie. Dokładnie tak samo jak wtedy, gdy kilka dni wcześniej oskarżał mnie o kradzież. Marcelina siedziała na kanapie. Wyglądała na najbardziej zmęczoną ze wszystkich.
Spojrzała na mnie, ale przez chwilę nic nie powiedziała. Norbert wskazał mi krzesło. „Tata już wie” – rzucił Bartosz cicho. Marcelina od razu odwróciła się w jego stronę.
„Tata wiedział wcześniej niż ja. ” Bartosz nie odpowiedział. Beata próbowała coś powiedzieć, ale Marcelina tylko uniosła rękę. Dowiedziałem się, że Bartosz opowiedział wszystko o warsztacie, długach, pieniądzach pożyczonych przez matkę, o kopertach, o tym, że zabrał najpierw jedną, potem kolejne, o tym, że część pieniędzy wydał jeszcze przed tym, jak młodzi zaczęli liczyć prezenty.
Marcelina wiedziała, że brat miał problemy, ale najwyraźniej wydawało jej się, że chodzi o kilka gorszych miesięcy i opóźnione rachunki. Nie wiedziała, że Beata pożyczała dla niego pieniądze. Nie wiedziała, jak blisko warsztat był zamknięcia. Nie wiedziała też, że jej własna matka od tygodni chodziła z tym ciężarem i udawała, że wszystko jest w porządku.
„Chciałam ci oszczędzić nerwów przed ślubem” – powiedziała Beata. „Miałaś tyle na głowie. ”
Marcelina zaśmiała się krótko, bez cienia radości. „Wszyscy ostatnio robią coś dla mojego dobra.
Tylko nikt mnie o nic nie pyta. ”
Nikt nie odpowiedział. To zdanie zostało w pokoju, bo przecież właśnie tak było. Bartosz brał pieniądze, bo chciał naprawić sytuację, zanim ktokolwiek zauważy.
Beata ukrywała długi, żeby Marcelina się nie martwiła. A potem Norbert i ona sami uznali, że najlepiej będzie oskarżyć mnie, zanim sprawdzą, czy w ogóle mam z tym coś wspólnego. Wszystko podobno dla czyjegoś spokoju, a spokoju nie miał już nikt. Bartosz podniósł głowę i powiedział jeszcze jedną rzecz.
Przyznał, że skłamał o mnie, że nie widział mnie wychodzącego z pokoju z czymś pod marynarką. Marcelina spojrzała na niego tak, jakby ta część bolała ją prawie bardziej niż same pieniądze. „Czyli wymyśliłeś to? ” Bartosz skinął głową.
„Bałem się. Tylko tyle. Bałem się. ”
Pomyślałem, ile krzywdy człowiek potrafi zmieścić w dwóch słowach.
Pieniędzy nie brakowało już tyle, ile na początku sądzili. Część Bartosz nadal miał. Część zdążył oddać człowiekowi, od którego Beata pożyczyła. Resztę obiecywał zwrócić po sprzedaży wyposażenia z warsztatu i starego samochodu.
Słuchałem tego bez większych emocji. Suma przestała mnie interesować. Pieniądze dało się policzyć. Można było rozpisać raty, sprzedać rzeczy, pracować i oddać.
Znacznie trudniej było oddać komuś nazwisko, kiedy wcześniej zrobiło się z niego złodzieja. Marcelina podeszła do mnie. Stanęła kilka kroków przede mną i przez moment nie wiedziała, co zrobić z rękami. „Panie Sławomirze, ja pana przepraszam.
” Spojrzałem na nią. Powiedziała, że nie powinna była wierzyć Bartoszowi tak szybko, że zdanie o oddaniu pieniędzy było okropne, że teraz rozumie, jak to musiało wyglądać z mojej strony. Przyjąłem przeprosiny. Nie powiedziałem jednak, że nic się nie stało, bo się stało.
„Dobrze, że to mówisz” – odpowiedziałem. „Ale czasu nie cofniemy. ” Pokiwała głową. Nie próbowała się bronić i za to ją wtedy szanowałem.
Norbert przez cały czas milczał. Widziałem, jak kilka razy chce podejść. Jak otwiera usta, potem rezygnuje. W końcu powiedział: „Tato…” Spojrzałem na niego.
Wiedziałem, co chce zrobić. Przeprosić tutaj przy wszystkich, zamknąć temat jednym zdaniem, tak jakby chodziło o pomyłkę przy rachunku. Pokręciłem głową. „Nie tutaj.
”
Zamilkł. „Ale ja chcę, nie tutaj, Norbert. ” Nie powiedziałem tego ostro. Nie chciałem go upokorzyć.
Po prostu nasza rozmowa nie należała do Bartosza, Beaty ani Marceliny. Bo mnie najbardziej nie bolało to, że brat jego żony skłamał, ani nawet to, że Marcelina mu uwierzyła. Najbardziej bolało mnie, że mój własny syn potrzebował tak niewiele, żeby uwierzyć razem z nimi. Wstałem.
Za plecami nadal trwała rozmowa o pieniądzach, warsztacie i tym, co teraz zrobi Bartosz. Ja już nie miałem tam nic do załatwienia. Prawda o kopertach została wyjaśniona. Teraz została rzecz znacznie trudniejsza.
Prawda o mnie i Norbercie. Norbert przyszedł do mnie sam. Bez Marceliny, bez Bartosza, bez koperty z pieniędzmi i bez całej reszty rodzinnego zamieszania. Kiedy otworzyłem drzwi, stał na klatce z rękami w kieszeniach kurtki i wyglądał jak chłopak, który od dawna układał sobie w głowie rozmowę, ale nadal nie wiedział, od czego zacząć.
Wpuściłem go do środka. Usiadł przy kuchennym stole, przy którym tyle razy jedliśmy razem, kiedy jeszcze mieszkał ze mną. Postawiłem przed nim herbatę. Nie dlatego, że chciałem być miły.
Po prostu odruch. Człowiek przez lata robi pewne rzeczy i nawet złość ich nie wymazuje. Norbert zaczął mówić pierwszy. Przyznał, że powinien był mnie zapytać, zamiast od razu zakładać najgorsze.
Tłumaczył, że wtedy wszystko układało mu się w jedną całość. To ja pilnowałem skrzynki. Marcelina widziała mnie przy pokoju. Bartosz powiedział, że coś chowałem pod marynarkę.
Kilka osób pamiętało, że kręciłem się przy prezentach. Słuchałem do końca, nie przerywałem. Kiedy zamilkł, zapytałem spokojnie. „Nie pytam, dlaczego podejrzewałeś.
Pytam, dlaczego tak szybko uwierzyłeś. ”
Norbert spojrzał na mnie, jakby dopiero teraz naprawdę zrozumiał różnicę. Podejrzewać można każdego. Człowiek widzi coś dziwnego, słyszy sprzeczne historie, zaczyna się zastanawiać.
To jeszcze nie jest krzywda. Krzywda zaczyna się wtedy, kiedy przestajesz pytać, bo odpowiedź już sobie wybrałeś. Norbert długo milczał. W końcu powiedział coś, czego się nie spodziewałem.
Przypomniał mi wszystkie moje uwagi sprzed wesela. Że sala jest za droga, że za dużo wydają na dekoracje, że połowy tych rzeczy nikt po tygodniu nie będzie pamiętał. Faktycznie mówiłem takie rzeczy. Całe życie byłem ostrożny z pieniędzmi.
Po kolei człowiek uczył się, że jeśli nie pilnujesz rachunków, potem rachunki pilnują ciebie. Norbert powiedział, że gdzieś z tyłu głowy pojawiła mu się myśl, że może chciałem dać im nauczkę, że zabrałem część pieniędzy, żeby pokazać, jak łatwo je stracić. Patrzyłem na niego i przez chwilę naprawdę nie wiedziałem, co odpowiedzieć. Mogłem być skąpy, mogłem być uparty.
Czasem marudziłem, zanim ktoś zdążył skończyć zdanie. Ale złodziej na weselu własnego syna. „Ile lat muszę być twoim ojcem, żeby jedno cudze zdanie nie wystarczyło do zrobienia ze mnie złodzieja? ”
Norbert spuścił wzrok.
Tym razem nie zaczął się tłumaczyć. Powiedział, że nie wie. I chyba właśnie to była pierwsza uczciwa odpowiedź tego wieczoru. Potem przeprosił.
Nie jednym szybkim „przepraszam”, po którym człowiek oczekuje, że wszystko wróci na miejsce. Powiedział konkretnie, za co. Za to, że najpierw wydał wyrok, a dopiero później zaczął szukać faktów. Za to, że nie zatrzymał Marceliny, kiedy powiedziała mi, żebym oddał pieniądze.
Za to, że wspomniał kilku osobom z rodziny, iż sprawa wygląda źle, zanim cokolwiek sprawdził. Za to ostatnie nie wiedziałem. Czyli plotka nie rozeszła się sama. Mój własny syn dał jej początek.
Poczułem, jak wraca we mnie złość, ale tym razem nie chciałem nią rzucać. „To teraz sam to odkręcisz. ”
Norbert podniósł głowę. Powiedziałem, że nie chcę żadnych publicznych wpisów ani wielkiego przedstawienia.
Nie zależało mi na tym, żeby pół rodziny dzwoniło z przeprosinami. Ale każdej osobie, której powiedział albo zasugerował, że jego ojciec ukradł pieniądze, ma powiedzieć prawdę. Sam. Nie Marcelina, nie Bartosz.
On, bo człowiek odpowiada nie tylko za to, co zrobił rękami. Odpowiada też za słowa, które wypuścił między ludzi. Norbert skinął głową. „Zrobię to.
” Nie pytałem kiedy. Nie chciałem go pilnować. Po chwili wstał. Zrobił dwa kroki w moją stronę i przez moment wyglądało, jakby chciał mnie objąć.
Nie odsunąłem się, ale też nie wyciągnąłem rąk. Zatrzymał się. „Tato. ” Popatrzyłem na niego.
„Wybaczyć mogę. Zaufać od razu? Nie. ” Norbert przełknął ślinę.
Spodziewałem się, że zacznie prosić, żebym nie przesadzał, że przecież już znamy prawdę. Bartosz się przyznał, więc temat zamknięty. Nie powiedział tego. Skinął tylko głową.
„Rozumiem. ”
Odprowadziłem go do drzwi. Kiedy wyszedł, wróciłem do kuchni i spojrzałem na niedopitą herbatę. Wiedzieliśmy już, co stało się z pieniędzmi.
Wiedzieliśmy też, kto je zabrał. A jednak najważniejszej rzeczy nie dało się położyć na stole i policzyć. Bo zaufanie nie znika z hukiem. Czasem wystarczy jedno pytanie zadane tak, jakby odpowiedź była już znana.
Minęło kilka tygodni i życie zaczęło układać się z powrotem w zwykłe dni. Nie było żadnego wielkiego rodzinnego zebrania ani chwili, w której wszyscy nagle uznali, że temat jest zamknięty. Bartosz oddał część pieniędzy, resztę miał spłacać stopniowo. Sprzedał trochę wyposażenia z warsztatu, zrezygnował z kilku rzeczy, których wcześniej bronił jak ostatniego kawałka własnej dumy.
Przestał się tłumaczyć. To akurat zauważyłem. Mnie bardziej interesowało coś innego. Norbert zrobił to, co obiecał.
Dowiedziałem się o tym nie od niego, tylko od Celiny. Zadzwoniła któregoś dnia i powiedziała, że rozmawiała z dwiema osobami z rodziny. Norbert sam do nich zadzwonił. Bez rozwlekania, bez obwiniania Marceliny czy Bartosza.
Powiedział po prostu: „Ojciec był niewinny. To ja oskarżyłem go, zanim sprawdziłem”. Kiedy Celina mi to przekazała, przez chwilę nic nie mówiłem. Nie dlatego, że byłem wzruszony.
Po prostu doceniłem, że Norbert nie przyszedł potem do mnie po pochwałę. Nie powiedział: „Tato, załatwiłem”. Nie oczekiwał, że teraz należy mu się szybsze przebaczenie. Zrobił to, co powinien zrobić, i tyle.
Kilka dni później zadzwonił do mnie w zupełnie innej sprawie. On i Marcelina mieli wyjechać na kilka dni. Chcieli trochę odpocząć po wszystkim. Bez rodziny, bez pytań, bez warsztatu Bartosza i bez rozmów o kopertach.
„Mógłbyś czasem wpaść do mieszkania? ” – zapytał. „Podlać kwiaty, sprawdzić, czy wszystko w porządku? ” Zgodziłem się.
Nic wielkiego. Tego samego dnia wpadłem do nich po klucz. Marcelina otworzyła mi drzwi. Wyglądała spokojniej niż ostatnio.
Nie próbowała wracać do dawnych przeprosin. I dobrze. Nie potrzebowałem, żeby co spotkanie zaczynało się od przypominania krzywdy. Powiedziała tylko, że Bartosz oddaje pieniądze i że kontakt z nim mają teraz ostrożniejszy.
Nie wycięli go z rodziny. Ale też nikt już nie udawał, że skoro się przyznał, to wszystko wróciło do normy. To było chyba najzdrowsze, co mogli zrobić. W salonie na stole leżał jeszcze ślubny album otwarty na stronie ze zdjęciem, na którym stałem obok Norberta przed rozpoczęciem przyjęcia.
Oboje wyglądaliśmy normalnie. On uśmiechnięty, ja trochę spięty w garniturze. Zdjęcie z czasu, kiedy jeszcze nic nie wiedzieliśmy. Norbert wszedł z kuchni i położył na stole mały klucz na kółku.
„To zapasowy. ” Spojrzałem na niego. Nie musiał nic dodawać. Wziąłem klucz do ręki.
Zwykły kawałek metalu, a jednak znaczył więcej, niż powinien. Kilka tygodni wcześniej ten sam człowiek patrzył na mnie jak na złodzieja. Teraz zostawiał mi własne mieszkanie i mówił, żebym zaglądał, kiedy ich nie będzie. Nie powiedziałem nic mądrego.
Schowałem klucz do kieszeni. Norbert usiadł przy stole i przez chwilę przeglądał album. Potem odezwał się cicho. „Najbardziej wstyd mi nie tego, że się pomyliłem.
Tego, jak łatwo przyszło mi uwierzyć. ”
Patrzyłem na niego kilka sekund. „To pamiętaj to następnym razem, zanim człowieka osądzisz. ” Tylko tyle.
Nie chciałem prawić mu kazań. Już wystarczająco dużo zrozumiał. Usiadłem obok i razem obejrzeliśmy kilka zdjęć. Na jednym Marcelina śmiała się z Beatą, na innym Bartosz stał przy końcu stołu i wyglądał zupełnie zwyczajnie.
Patrzyłem na te fotografie i pomyślałem, jak niewiele czasem widać po człowieku, zanim wszystko wychodzi na jaw. Marcelina przyniosła herbatę. Powiedziała, że teraz dużo rozmawia z matką. Beata przestała ukrywać problemy Bartosza pod hasłem „żeby nikogo nie martwić”.
Marcelina też nauczyła się pytać, zamiast zakładać, że skoro ktoś z rodziny coś mówi, to na pewno ma rację. Nie było w tym pięknego finału. Była praca powolna, niewygodna, prawdziwa. Kiedy wychodziłem, Norbert odprowadził mnie do drzwi.
Przez moment miałem wrażenie, że chce jeszcze coś powiedzieć, ale ostatecznie tylko skinął głową. Ja też. Na klatce schodowej wsunąłem rękę do kieszeni i poczułem zapasowy klucz. Pomyślałem wtedy, że pieniądze można było odzyskać szybciej niż zaufanie.
Dało się je policzyć, oddać, rozpisać na raty, zamknąć rachunek. Z zaufaniem tak się nie da. Ono wraca po kawałku. Za każdym razem, kiedy człowiek wybiera prawdę, choć łatwiej byłoby uwierzyć w najgorsze.
Pieniądze dało się odzyskać. A mój syn dopiero uczył się, jak odzyskać moje zaufanie. Najbardziej gorzki moment tej historii nie wydarzył się przy kopertach. Wydarzył się wtedy, gdy syn uznał, że jedno cudze zdanie wystarczy, by przestać wierzyć własnemu ojcu.
I chyba właśnie to zostaje po tej opowieści najdłużej. Nie pytanie, kto zabrał pieniądze, ale jak łatwo można stracić coś, co budowało się całe życie.
